Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Ұлттық Құрылтайдың төртінші отырысында сөйлеген сөзінде отандық тарих ғылымы мен зиялы қауымының алдында ел тарихын кең өркениеттік парадигма аясында зерделеу – маңызды міндет тұрғанын атап өтті. Кеңестік кезеңді біржақтылықсыз объективті талдаудың маңыздылығына тоқталды. Елбасының құрылтайдағы жолдаулары мен ғылым мен білім саласындағы бастамалары туралы Сорбонна-Қазақстан институтының директоры, заң ғылымдарының докторы, профессор, құрылтай мүшесі Айнұр Сәбитовамен сұхбаттасқан едік.

ҰЛТТЫҚ ДИАЛОГ

– Айнұр Әлімханқызы, Ұлттық Құрылтайдың төртінші отырысы несімен есте қалды?

– Айта кетерлігі, бұл жолы Бурабайда былтыр Атырауда өткен құрылтайдан да көп ұсыныстар айтылды. 13 наурызда құрылтайда бірнеше секция жұмыс істеді – Ұлттық Құрылтайдың жүзден астам мүшесі, барлығы өз пікірлері мен көзқарастарын білдірді.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың пленарлық отырыста сөйлеген сөзі ауқымды болды, экономика мен әлеуметтік саясаттан бастап, қазақстандық қоғамның рухани-адамгершілік дамуына дейін қоғамымызды толғандыратын көптеген терең мәселелер қозғалды. Мемлекет басшысы өткен алты жылда атқарылған жұмыстардың қорытындысын айтып, алдағы жылдарда елді дамытудың нақты әрі қисынды міндеттерін айқындап берді. Құрылтай алаңында тағы да жалпыұлттық диалог өтті деуге болады.

Ұлттық Құрылтай ел тұрғындарының кең ауқымды пікірлері мен көзқарастарын білдіруді қамтамасыз ететін ұлттық диалогтың негізгі алаңына айналды. Бұл Мемлекет басшысының жоспарына сәйкес, үкімет пен халық арасындағы байланысты нығайтып, Қазақстанның даму мүддесі жолында тиімді және өзара тиімді ынтымақтастыққа жәрдемдеседі.

Біздің ең тиімді өзара іс-қимылымыз секциялардағы жұмыс отырыстарында болады, өйткені біздің секцияларға осы мәселелерді тікелей шешетін министрлер мен мемлекеттік органдардың басшылары келе бастады. Олар сөйлегісі келгендіктен емес, бізді тыңдап, проблемаларымызды түсінуі керек болғандықтан қатысады. Секциялық отырыстарда біз тек ұлттық ғана емес, жаһандық сын-қатерлерге де қатысты мәселелерді талқылаймыз: әлеуметтік әділеттілік, білім, тарих, ұлттық қауіпсіздік. Осы сұрақтардың барлығы мемлекеттегі болашақтағы өзгерістерге негіз болады.

БІЛІМ БЕРУ БАСТАМАСЫ: ҚҰҚЫҚТЫҚ САУАТТЫ ОҚЫТУ

– Білім саласының өкілі ретінде Ұлттық құрылтайда қандай мәселелерді талқылауға шығардыңыз?

– Құрылтайдың жұмыс отырысында мен бірнеше ұсыныс айттым. Біріншісі болашақ мұғалімдерге міндетті құқықтық білім беруге қатысты. Қазіргі заманның шындығы мұғалімдерден тек әдістемелік және пәндік білімді ғана емес, сонымен қатар жоғары құқықтық сауаттылықты талап етеді. Дегенмен, бүгінгі күні мұғалімдер өз құқықтарын қорғай алмайтын және ата-аналармен, әкімшілікпен және жалпы білім беру жүйесімен дұрыс қарым-қатынас орнатуды білмейтін жағдайларға жиі ұшырайды.

Сондықтан мен оқытушылық мамандығы бойынша оқитын студенттерге «Адам құқықтарының негіздері» міндетті курсын енгізуді ұсындым. Болашақ мұғалімдер мектеп ортасының құқықтық сын-қатерлеріне дайын болуы үшін оны үшінші курста, өндірістік практика басталғанға дейін оқыту керек.

Сонымен қатар, қазіргі мұғалімдердің біліктілігін арттыру бағдарламаларын әзірлеу маңызды. Нәтижесінде, бізде Қазақстанның білім беру жүйесі үшін аса маңызды, күшті, құқықтық құзыретті оқытушылар құрамы болады. Бұл ұсынысты Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссия, Білім министрлігі және Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті қолдады.

Ү медалі сияқты мемлекеттік наградаларды есепке алу мәселесі шешілмей отыр. Алтынсарин атындағы жыл сайын үздік мұғалімдерді марапаттайды. Бүгінде бұл мемлекеттік наградалар аттестациялау кезінде ешбір жағдайда есепке алынбайды. Мұндай марапаттарға ие болған ұстаздар өздерінің көпжылдық еңбегін, білім беруге қосқан үлесін және қоғам мойындауын сертификаттау жүйесінде көрсетуге лайық.

PhD СТУДЕНТТЕР ҮШІН КЕДЕРГІЛЕРДІ АЗАЙТУ

Екінші ұсыныс Қазақстанда PhD докторанттарын дайындауға қатысты. Қолданыстағы жүйе оларды жасанды түрде қиын жағдайға келтіріп, шетелдік ғылыми кеңесшілерді өз бетінше іздеуді талап етеді. Университеттер PhD ережелеріне сәйкес олардың міндетті қатысуына қарамастан, жиі шетелдік консультанттарды ұсына алмайды.

Талаптар бойынша кеңесші 1000 үздік ЖОО-дан, ал кейбір ЖОО-да тіптен 500 үздік университеттен болуы керек, бұл қазақстандық докторанттар үшін алынбайтын кедергілер тудырады. Айта кету керек, Болон процесінде мұндай нормалар көптеген жетекші еуропалық университеттердің тәжірибесіне сәйкес жоқ.

Мен бұл критерийлерді жойып, процесті жас зерттеуші үшін икемді және қолжетімді етуді ұсындым. Сондай-ақ қажетсіз шектеулерді жою үшін нормативтік құжаттарды қарау қажет. Бүгінде бұл ереже жойылды.

ШЕТЕЛДІК УНИВЕРСИТЕТТЕРДІҢ ЭЛЕКТРОНДЫҚ КАТАЛОГЫ

Мемлекет басшысының бастамасымен Қазақстанда қос дипломдар мен халықаралық білім беру бағдарламаларын ұсынатын жетекші шетелдік жоғары оқу орындарының филиалдары белсенді түрде ашылып жатыр.

Шетелдік жоғары оқу орындарының осы филиалдарының барлығы Қазақстанның жетекші жоғары оқу орындарының базасында ашылған және бұл мүлдем дұрыс көзқарас. Еліміздің мемлекеттік және ұлттық университеттері халықаралық деңгейде білім беру қызметтерінің аясын кеңейту арқылы дамудың жаңа мүмкіндіктеріне ие болуда. Бұл Қазақстан үшін университеттерімізді нығайтуға көмектесетін маңызды оқиға. Осы бастамалар арқылы студенттер жүйелі негізде шетел университеттерімен қос дипломдық бағдарламаларға қатыса алады.

Сонымен қатар, филиалдары ашылған университеттер Қазақстанда оқуға қызығушылық танытқан шетелдік студенттерді тарту орталығына айналады. Бұл еліміздің академиялық беделін нығайтып қана қоймай, халықаралық білім кеңістігіндегі беделін арттырады. Осы тұрғыда Білім және ғылым министрі жоғары білім мен халықаралық ынтымақтастықты дамытудың жаңа перспективаларын ашып, елеулі бетбұрыс жасады.

Алайда, қазіргі уақытта олар туралы ақпаратты жүйелейтін бірыңғай цифрлық ресурс жоқ. Шетелдік жоғары оқу орындарының филиалдарының электрондық каталогын құру туралы ұсыныс жасадым, онда толық тізілім ұсынылатын болады: Қазақстанда филиалдарын ашқан барлық шетелдік жоғары оқу орындарының тізімі, білім беру бағдарламаларының тізімі (соның ішінде қос диплом), қазақстандық және шетелдік студенттерді қабылдау мүмкіндіктері туралы ақпарат.

Неліктен бұл маңызды? Ақпараттың жоқтығы талапкерлерге, әсіресе, қандай халықаралық бағдарламалар бар екенін білмейтін өңірлерден келген студенттерге таңдау жасауды қиындатады.

ШЕТЕЛ УНИВЕРСИТЕТТЕРІ ҒЫЛЫМИ ЖЕРГІЗУ ҮШІН

Қазақстанда жетекші әлемдік университеттердің филиалдарын ашу білім беру мүмкіндіктерін кеңейтіп қана қоймай, халықаралық ғылыми ынтымақтастықтың катализаторы болуы керек.

Елімізде ашылған шетелдік жоғары оқу орындарының филиалдарының Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясымен толыққанды ғылыми-зерттеу интеграциясын ұйымдастыруды ұсындым; Қазақстан ғылымын дамыту үшін осы салаларда жұмыс істейтін, ғылыми дәрежесі және ғылыми тәжірибесі бар шетелдік оқытушылардың әлеуетін пайдалану.

Мұны қалай жүзеге асыруға болады? Филиалдардағы шетелдік ғалымдар мен Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының қазақстандық ғалымдарын біріктіретін халықаралық зерттеу топтарын құру және бірыңғай халықаралық ғылыми журнал құру; Ұлттық ғылым академиясының базасында шетелдік сала ғалымдарымен бірлесіп халықаралық пәнаралық диссертациялық кеңес құру.

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҒЫЛЫМ ҚАЛАСЫ

– Құрылтайда президент Қазақстанда екі ғылым қаласын құру идеясын айтты. Бұл бастаманы қалай бағалайсыз? Бұл елдегі ғылым саласын қалай өзгертуі мүмкін?

– Ғылым қаласын құру – мұқият жоспарлау мен есептеуді қажет ететін өршіл әрі болашағы зор жоба. Елбасы өзінің мол халықаралық тәжірибесі мен жаһандық үрдістерді терең түсінетіндігіне сүйене отырып, оның ел үшін стратегиялық маңыздылығын көрсететін бұл жобаға мұқият қарау қажеттігін атап өтті.

Француз университеттерімен ынтымақтастық тәжірибем ғылым, бизнес және білімнің табысты интеграциялану мүмкіндігін растауға негіз береді. Француз университеттерінің көпшілігінде ғалымдар докторанттармен және француз компанияларымен бірлесе отырып, маңызды ғылыми жаңалықтар мен технологиялық жетістіктерге қол жеткізетін заманауи зерттеу зертханалары бар. Бұл зерттеу академиялық ортаның дамуына ықпал етіп қана қоймайды, сонымен қатар аймақ экономикасына тікелей әсер етеді, өйткені университеттер жергілікті еңбек нарығы мен экономиканы «қоректендіретін» инновациялар орталығына айналады.

Франциядағы университеттер мен жергілікті билік арасындағы белсенді өзара әрекеттесу мысалы, қалалық әкімдіктің өзі нақты жобаларға қолдау көрсетуді сұрайды, ынтымақтастықтың бұл форматы синергетикалық әсерге әкелуі мүмкін екенін көрсетеді. Қазақстан ғылым қаласы аясында тым болмаса бір жобаны жүзеге асыра алса, бұл елді жаңғырту мен инновациялық даму жолындағы маңызды қадам болмақ.

ТАРИХТЫҢ ТАҒЫМДАРЫ

– Елбасы отандық тарих ғылымы мен зиялы қауымының алдында маңызды міндет – ел тарихын кең өркениеттік парадигма тұрғысында зерделеу міндеті тұрғанын мәлімдеді. Кеңестік кезеңді біржақтылықсыз объективті талдаудың маңыздылығына тоқталды. Президенттің бұл үндеуіне қалай баға берер едіңіз?

– Елбасының Қазақстан тарихын кең өркениеттік парадигмада зерделеуге шақыруы – жай ғана ғылыми міндет емес, бүкіл қоғам үшін стратегиялық бағдар. Біз өткенімізді тереңірек түсініп, оны жаһандық үдерістер аясында қарастырып, қандай өркениеттік сын-қатерлерді еңсергенімізді, қандай тарихи сабақ алуға болатынын түсінуіміз керек.

Әрине, кеңестік кезеңді объективті талдаудың белгілі бір мәні бар. Қаласақ та, қаламасақ та тарихымыздың беттері.

Тарихтың бұл кезеңін жан-жақты зерделеу керек: оның жетістіктерін – индустрияландыруды, ғылымды, білім беруді және әлеуметтік саланы дамыту – сонымен қатар қайғылы беттерді – қуғын-сүргін, ашаршылық, ұлттық сананың тұншықтырылуын жабады. Осындай салмақты көзқарас қана шынайы тарихи шындықты құруға және саяси жағдайлардың кесірінен бұрмалауларды болдырмауға мүмкіндік береді.

Бұл тарихи талдаудың қазіргі заманғы қиындықтарға тікелей қатысы бар. Тағы да айтайын: өткенді адал зерделеу – сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті, адам құқықтарын құрметтеу мен азаматтық жауапкершілікті қалыптастырудың негізі. Өткен қателіктерді ешқашан қайталамау үшін тарихтан сабақ алып, әділеттілік, заң үстемдігі мен заңдылық қағидаттарын нығайтуымыз керек.

Демек, президент үндеуі тек ғалымдарға жүктелген тапсырма емес. Бұл зиялы қауымға, қоғам қайраткерлеріне, жастарға әрқайсымыз үшін сын. Біз тарихты зерттеп қана қоймай, одан қуатты, тәуелсіз және әділ Қазақстанды құруға қажетті тәжірибені алуымыз керек.

Және мынаны түсіну өте маңызды: жас ұрпақтың өткен туралы бүкіл шындықты - бұрмаламай, күрделі және қолайсыз фактілерді жасырмай білуге ​​ажырамас құқығы бар. Жастар тарихты біз мақтан ететін үлкен жетістіктерден де, халқымыз басынан өткерген қиын сынақтардан да көруі керек. Өткенді жан-жақты – шығармашылық, қаһармандық беттерінде де, қиын, қасіретті тағылымдарында да ұғыну арқылы ғана біз қуатты, әділ, тәуелсіз Қазақстанды құрайтын ұрпақ өсіре аламыз.

Ал оның беттерінде халқымыз үшін ең маңызды кезең – Ұлы Отан соғысының сынақтары бар. Бұл қазақстандықтардың ерлігінің даңқты шежіресі; Алдыңғы шепте жүздеген мың жерлестеріміз шайқасты, тылда қалғандары Жеңіс жолында аянбай еңбек етті. Олардың ерлігін ұмытуға хақымыз жоқ – тарихтың бұл бетін халық жадынан ешкім өшіре алмайды.

Бала кезімнен ата-анам, кейін ұстаздарым мені жыл сайын 9 мамыр күні «Мәңгілік алау» басына апарып, Отан үшін жанын қиған жандардың рухына деген құрмет пен алғыс сезімін оятатын. Бүгін мен осы дәстүрді жалғастырудамын: студенттермен және еріктілермен бірге біз жыл сайын Мәңгілік алауға гүл шоқтарын қоямыз.

Дегенмен, Қазақстан тарихын зерттеу тек 20 ғасырмен шектеліп қалмауы керек. Өзінің түп-тамырын терең білу – ұлттық болмысын танудың кілті. Жас жеткіншектерге жетінші ұрпаққа дейін ата-бабаларының кім болғанын, қайдан шыққанын, қандай құндылықтар мен дәстүрлерді жалғастырғанын түсіну маңызды. Қазақ хандығы мен Алтын Орда дәуірі тарихи жадта ерекше орын алады. Бұл ата-бабаларымыз мемлекеттік институттарды құрып қана қоймай, өз жерінің егемендігін сақтай отырып, аумақты сыртқы жаулардан ерлікпен қорғаған ұлы ерліктердің уақыты.

Бүгінде жастар арасында тарихтың осы беттеріне деген қызығушылық артып келе жатқанын көріп отырмыз. Мамандығы қандай болса да, қазақ халқының шынайы тарихын, оның қаһармандары мен қоғам қайраткерлерін білуге ​​құштар жастар көбейіп келеді. Бұл тұрғыда тарихи мұраны кеңінен насихаттауға мемлекеттің назар аударуы ерекше. Бұқаралық ақпарат құралдары, деректі және көркем фильмдер арқылы жастар қазақ халқының біртуар тұлғалары – хандары, батырлары, жазушылары, қоғам қайраткерлері туралы білім алуда – мұның бәрі өскелең ұрпақтың ой-өрісін қалыптастырып, ұлттық болмысын нығайтады.

Қазақтың көрнекті тұлғалары, халқымыздың тарихы мен тамыры туралы шынайы әрі шынайы ақпаратқа толы кітаптарды шығару қажет және олардың жас ұрпаққа қаржылық жағынан қолжетімді болуы, кез келген жастың немесе студенттің мұндай кітапты сатып алу мүмкіндігіне ие болуы маңызды. Мұндай кітаптарды әртүрлі тілдерде шығару маңызды. Бұл қазірдің өзінде атқарылып жатқан көп жұмыс, бірақ оны жалғастырып, күшейту қажет.

Сонымен қатар, зерттеудің тағы бір маңызды бағыты құқық философиясы мен қазақтың дәстүрлі құқықтық тәртібін зерттеу болуы керек. Қазақтың әдет-ғұрып құқығы тек тарихи қабат емес, халқымыздың әділеттілігі мен құқықтық санасының негізі. Құқықтық мәдениеттің осы қабатын зерттеушілер, әсіресе заңгерлер тереңірек зерттеп, ғылыми зерттеулер жүргізіп, жастар арасында кеңінен насихаттауы керек. Бұл бабалар аманатын тереңірек түсінуге ғана емес, қазіргі Қазақстанның құқықтық мәдениетін нығайтуға да септігін тигізеді.

Олай болса, тарихты зерделеу – өткенді танудың жолы ғана емес, сонымен бірге қуатты, тәуелсіз, әділетті мемлекет құрудың кілті. Мен бұл жадты есте сақтау ғана емес, сонымен қатар жаңа ұрпаққа жеткізу маңызды екеніне сенімдімін, өйткені өткенге құрмет - лайықты болашақтың негізі.

19.03.2025

Source: kazpravda.kz