Саясаттанушы Президент Жолдауында көтерілген әлеуметтік саясат, білім беру, инклюзия және салық саласындағы мәселелерге қатысты пікір білдірді.

2026 жылғы 28 қазанда Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына кезекті Жолдауын жариялады. Президенттің сөз сөйлеуі дәстүрлі түрде республикалық телеарналарда және ресми интернет-ресурстарда тікелей эфирде көрсетілді. Мемлекет басшымыздың бүгінгі Жолдауында ел экономикасы мен халықтың тұрмысына тікелей қатысты бірқатар маңызды бастама айтылды. Осыған орай, саяси ғылымдарының докторы Жомарт Құдайбергенұлы Симтиков журналист Руслан Қосановпен өзекті мәселелер туралы пікірімен бөлісті, деп хабарлайды Qaz365.kz.

– Президент Жолдауда бүгінгі таңдағы әлеуметтік мәселелердің оңды шешілмей тұрғанын қалай жеткізді? 

– Президент Жолдауда әлеуметтік мәселелердің толық әрі тиімді шешімін таппай отырғанын бірнеше маңызды тұжырым арқылы жеткізді. 

Біріншіден, әлеуметтік көмекті әділ бөлу мәселесі бар. Мемлекет басшысының көмекті шын мұқтаж адамдарға ғана беру қажеттігін қайталап айтуы әлеуметтік қолдаудың қазіргі тетіктерін жетілдіру қажет екенін көрсетеді. 

Екіншіден, әлеуметтік реформалардың халыққа әсеріне қатысты алаңдаушылық бар. Азаматтардың бұл мәселелерді қызу талқылап, өз уәждерін ашық айтуы қабылданып жатқан шешімдердің қоғам тарапынан жан-жақты бағалауды қажет ететінін аңғартады. 

Үшіншіден, реформаларды іске асыруда тәуекелдер бар. Президенттің жаңа әлеуметтік қолдау тәсілдері мен ақпараттық жүйелерді алдымен пилоттық режимде тексеру туралы ұсынысы олардың тиімділігі мен халыққа ықтимал әсерін алдын ала бағалау қажеттігін білдіреді. 

Төртіншіден, әлеуметтік саясаттың мақсатына қатысты мәселе көтерілді. Президент әлеуметтік мемлекеттің міндетін азаматтарды төлемдерге тәуелді етумен емес, олардың тұрмыс сапасы мен әл-ауқатын арттырумен байланыстырды. 

Президент әлеуметтік саладағы мәселелердің түпкілікті шешілмегенін тікелей сынаудан гөрі, әлеуметтік көмектің әділдігіне, реформалардың сапасына және олардың халықтың нақты жағдайына сәйкестігіне назар аударды. Негізгі ойы – әлеуметтік саясат азаматтарға жай ғана төлем берумен шектелмей, олардың өмір сүру деңгейін тұрақты жақсартуға бағытталуы тиіс. 

– Сіз білім беру саласының өкілісіз. Сондықтан да биылғы Жолдауда мектеп мұғалімдеріне қалай көңіл бөлінді? - деген сауалға қалай жауап берер едіңіз. 

– Биылғы Жолдауда мектеп мұғалімдеріне ерекше назар аударылып, ұстаздардың кәсіби мәртебесін көтеру, жұмыс жүктемесін азайту және құқықтарын қорғау мәселелері нақты көтерілді. Мемлекет басшысы мұғалімнің негізгі міндеті – қағаз толтыру немесе түрлі цифрлық платформаларға есеп енгізу емес, балаға сапалы білім беру және саналы ұрпақ тәрбиелеу екенін атап өтті. 

Біріншіден, мұғалімдердің артық жұмыс жүктемесін азайту міндеті қойылды. Бұрын қағазбастылық басым болса, қазір оның орнын цифрлық жүйелерге енгізілетін есептер басып отырғаны сынға алынды. Демек, цифрландыру мұғалімнің жұмысын жеңілдететін құрал болуы керек, керісінше, қосымша міндет жүктейтін тетікке айналмауы тиіс. 

Екіншіден, ұстаздың абырой-беделін қорғау мәселесі көтерілді. Мектептерде оқушылардың мұғалімдерге дөрекі сөйлеуі, тіпті күш қолдануы сияқты жағдайларға алаңдаушылық білдірілді. Президент мұндай оқиғалар кезінде мектеп әкімшілігінің мұғалімге қысым көрсетуін де дұрыс емес деп бағалады. Бұл – ұстаздың кәсіби қадір-қасиеті мен қауіпсіздігін қорғау мектептегі тәрбие жұмысының маңызды бөлігі болуы керектігін көрсетеді. 

Үшіншіден, мектептегі жауапкершілікті барлық тарапқа ортақ міндет ретінде қарастыру қажеттігі айтылды. Оқушының мінез-құлқы мен тәрбиесіне байланысты мәселені тек мұғалімнің мойнына артып қоюға болмайды. Мұнда отбасы, оқушы, ұстаз және мектеп әкімшілігі бірдей жауапкершілікпен әрекет етуі қажет. 

Төртіншіден, Оқу-ағарту министрлігіне бұл мәселелерді тұрақты бақылауда ұстау міндеті жүктелді. Бұл айтылған талаптардың жай ғана мәлімдеме болып қалмай, білім беру ұйымдарының күнделікті тәжірибесінде жүзеге асуы керектігін білдіреді. 

Жолдаудағы бұл ұстанымның негізгі мәні – мұғалімге қойылатын талаптарды арттырумен қатар, оның тиімді жұмыс істеуіне қажетті жағдайларды қамтамасыз ету. Ұстаздың мәртебесі тек заңмен немесе ресми мәлімдемелермен көтерілмейді. Ол мұғалімнің уақытын үнемдейтін басқару жүйесі, кәсіби дербестігі, қауіпсіз еңбек ортасы және қоғамдағы беделі арқылы қалыптасады. Сондықтан биылғы Жолдауда мұғалім мәселесіне тек білім сапасы тұрғысынан емес, адам капиталының дамуы, қоғамдық тәртіп және ұрпақ тәрбиесімен тікелей байланысты стратегиялық мәселе ретінде назар аударылды. Ендігі маңызды міндет – осы талаптарды нақты шараларға айналдырып, мұғалімнің қағазбастылықтан арылып, өзінің басты миссиясына, яғни сапалы білім мен саналы тәрбие беруге көбірек уақыт бөлуіне мүмкіндік жасау. 

– Осыған орай Президент Жолдауда инклюзия мәселесін сөз етті, неліктен деп ойлайсыз? 

– Менің ойымша, Мемлекет басшысының инклюзивті білім беру мәселесіне айрықша назар аударуының басты себебі – бұл мәселенің тек білім беру саласына ғана емес, жалпы қоғамның әлеуметтік дамуына, адами капиталдың сапасына және мемлекеттің әлеуметтік жауапкершілігіне тікелей қатысты болуында. 

Президент келтірген 237 мыңнан астам баланың көрсеткіші инклюзивті білім беруді жүйелі мемлекеттік саясаттың маңызды бағыты ретінде қарастыру қажеттігін көрсетеді. Мұнда бірнеше мәселенің мәні ерекше. 

Біріншіден, ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалар санының өсуі мемлекеттен нақты шешімдерді талап етеді. Бұл балалардың білім алуына жағдай жасау үшін мектеп ғимараттарын бейімдеу ғана жеткіліксіз. Оларға қажетті арнайы құралдар, қолжетімді орта, түзету кабинеттері және психологиялық-педагогикалық қолдау қызметтері де қажет. Сондықтан Президенттің инфрақұрылымды дамытуға баса назар аударуы кездейсоқ емес. 

Екіншіден, маман тапшылығы – инклюзивті білім берудің сапасына тікелей әсер ететін мәселе. Арнайы педагогтер, дефектологтер, логопедтер, психологтер және басқа да білікті мамандар жеткіліксіз болса, мектептер ерекше қажеттіліктері бар балаларға тиісті деңгейде қолдау көрсете алмайды. Демек, инфрақұрылыммен қатар, кәсіби кадрлар даярлау мен олардың біліктілігін арттыруға да басымдық берілуі керек. 

Үшіншіден, диагнозды ерте анықтау баланың болашақ дамуы үшін маңызды. Баланың даму ерекшеліктерін ерте кезеңде анықтау қажетті көмекті уақытында ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Бұл жерде медициналық диагностика, психологиялық-педагогикалық бағалау және білім беру ұйымдарының өзара байланысы маңызды рөл атқарады. Сонымен бірге ерте анықтау баланы таңбалауға емес, оның жеке қажеттіліктеріне сәйкес қолдау көрсетуге бағытталуы тиіс. 

Төртіншіден, Президент бұл мәселені әлеуметтік әділеттілік тұрғысынан қарастырып отыр. Әрбір баланың сапалы білім алуға және өзінің қабілетін дамытуға құқығы бар. Баланың ерекше қажеттілігі оның қоғам өміріне толыққанды қатысуына кедергі болмауы керек. Сондықтан инклюзияны тек белгілі бір санаттағы балаларға көрсетілетін көмек емес, баршаға тең мүмкіндік қалыптастыру саясаты ретінде түсінген жөн. 

Бесіншіден, бұл мәселенің өңірлік теңсіздікпен де байланысы бар. Қалалар мен ауылдардағы инфрақұрылымның, мамандардың және арнайы қызметтердің қолжетімділігі бірдей болмауы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, Үкімет пен әкімдіктерге жүктелген міндеттің маңызы зор. Инклюзивті білім беру мүмкіндігі баланың қай өңірде тұратынына тәуелді болмауы керек. Ал «Қазақстан халқына» қорының қатысуы мемлекеттік органдар мен қоғамдық институттардың бірлескен жұмысын күшейтуге бағытталған. 

Президенттің бұл мәселеге назар аударуы әлеуметтік мемлекеттің жауапкершілігін нақты іске асыру қажеттігін көрсетеді. Мемлекеттің тиімділігі тек экономикалық өсіммен немесе жаңа мектептердің санымен өлшенбейді. Оның маңызды көрсеткіштерінің бірі – ерекше қажеттіліктері бар балалардың білім алуына, дамуына және қоғамға араласуына қаншалықты жағдай жасалғаны. Сонымен бірге бір маңызды жайтты ескеру қажет: инклюзияны тек ғимарат салу, маман даярлау немесе баланың диагнозын анықтаумен шектеуге болмайды. Оның түпкі мақсаты – баланың сапалы білім алуына, әлеуметтік ортаға бейімделуіне және өз мүмкіндігін жүзеге асыруына жағдай жасау. Ол үшін ата-аналармен жұмыс, мұғалімдерді даярлау, қоғамдағы түсіністік пен кемсітушіліктің алдын алу шаралары қатар жүруі тиіс. 

Қорытындылай айтқанда, Президенттің инклюзивті білім беру мәселесіне айрықша көңіл бөлуі – әрбір баланың болашағын елдің болашағымен байланыстыра қарастырудың көрінісі. Ендігі міндет – осы саяси басымдықты нақты нәтижеге айналдыру. Яғни, ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға арналған инфрақұрылымды дамыту, мамандар тапшылығын азайту, ерте қолдау жүйесін жетілдіру және өңірлер арасындағы мүмкіндіктер теңсіздігін қысқарту қажет. Сонда ғана инклюзивті білім беру қағаз жүзіндегі талап емес, әрбір баланың күнделікті өмірінде сезілетін нақты мүмкіндікке айналады. 

– Жолдауда елдегі салық саясаты туралы нендей мәселелер көтерілді? 

– Мемлекет басшысы елдегі салық саясатына қатысты салық заңнамасының күрделілігі, кәсіпкерлерге түсетін артық жүктеме және жаңа Салық кодексін іс жүзінде қолдану кезіндегі қиындықтар мәселесін көтерді. 

Біріншіден, жаңа Салық кодексінің кейбір нормалары кәсіпкерлер үшін түсініксіз әрі әртүрлі түсіндіруге мүмкіндік беретінін атап өтті. Бұл салық төлеу барысында қайшылықтар мен қиындықтар туғызады. 

Екіншіден, салықтық жүктеменің бизнеске әсеріне назар аударды. Салық саясаты кәсіпкерліктің дамуын тежемеуі, инвестиция тартуға және жаңа жұмыс орындарын ашуға кедергі келтірмеуі керек. 

Үшіншіден, Үкіметке бизнес өкілдерінің пікірін ескере отырып, салық заңнамасына нақты әрі негізделген өзгерістер енгізу міндетін жүктеді. Бұл ретте заңнаманы жиі өзгертіп, кәсіпкерлерді үнемі жаңа ережелерге бейімделуге мәжбүр етпеу қажет. 

Президенттің негізгі ұстанымы – салық саясаты мемлекет бюджетінің кірісін қамтамасыз етумен қатар, кәсіпкерліктің дамуына да қолайлы жағдай жасауы тиіс. Сондықтан басты міндет – салық жүйесін түсінікті, әділ, тұрақты және экономикалық белсенділікті ынталандыратын тетікке айналдыру екенін жалпы халық ұғынуы керек. 

– Сұқбатыңызға рақмет!

Ақпарат көзі: qaz365.kz